Türk Hava Kuvvetleri için üretilen ancak Türkiye’nin programdan çıkarılması nedeniyle teslim edilmeyen 6 adet F-35A Lightning II savaş uçağı ilk kez görüntülendi. ABD’deki depolama alanlarında tutulan uçakların, hassas sistemleri mühürlenmiş ve özel bakım prosedürleri uygulanmış şekilde hangarlarda muhafaza edildiği görüldü. SavunmaSanayiST'te yer alan habere göre, uçakların ABD Hava Kuvvetleri’ne teslim edilmediği netlik kazandı. Korozyonu önlemek amacıyla özel sıvılarla bakımları yapılan ve düzenli kontrollerden geçirilen uçakların mevcut durumu, Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmasının ardından yaşanan süreci yeniden gündeme taşıdı.
100 adet uçak planlanıyordu
Türkiye, 2002 yılında dahil olduğu F-35 savaş uçağı projesinde ilk etapta 30, toplamda ise 100 adet F-35A tedarik etmeyi planlıyordu. Türk savunma sanayii firmaları da 2003 yılında projenin imalat zincirine dahil oldu. Proje kapsamında Türkiye bugüne kadar 1,4 milyar dolar ödeme yaptı. Türkiye’ye ilk uçak 2018 yılında teslim edildi. Türk pilotlar da ABD’de yürütülen eğitim faaliyetleri kapsamında ilk iki uçakla uçuşlarını gerçekleştirdi. Ancak Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi tedarik etmesinin ardından ABD yönetimi, 2019 yılında Türkiye’yi F-35 programından çıkardı ve uçakların teslimatını askıya aldı. Böylece Türkiye için üretilen uçaklar teslim edilmezken, program kapsamında yapılan ödemeler ve teslimat süreci iki ülke arasındaki savunma gündeminin önemli başlıkları arasında yer aldı.
Türkiye’nin F-35 programına yeniden dahil olması ve uçakları teslim alması önündeki engeller ise henüz aşılmadı. ABD’nin uyguladığı CAATSA yaptırımları ve S-400 sistemleri konusundaki anlaşmazlık, sürecin önündeki temel sorunlar arasında bulunuyor.
S-400'ün üçüncü ülkeye devri gündemde
Türkiye’nin F-35 programına dönüşü açısından S-400 hava savunma sistemlerinin geleceği de önem taşıyor. Sistemlerin üçüncü bir ülkeye devredilmesi seçeneği gündeme gelirken, bu konuda Rusya’nın yaklaşımı belirleyici unsurlardan biri olarak öne çıkıyor. Moskova yönetiminin, S-400 sistemlerinin Ukrayna’ya verilmemesi ve Rusya’nın dostane ilişkiler yürüttüğü bir ülkeye devredilmesi şartını öne sürdüğü belirtildi. Bu koşullar nedeniyle Türkiye’nin Rusya’nın onayı olmadan söz konusu seçeneği hayata geçirmesinin mümkün görünmediği ifade edildi. S-400 meselesinin çözüme kavuşmaması, Türkiye’nin F-35 savaş uçaklarını teslim almasının önündeki başlıca engellerden biri olmayı sürdürüyor.
ABD DIŞİŞLERİ BAKANI RUBIO ENGELLERİ AÇIKLADI
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Yunanistan’ın başkenti Atina’ya gerçekleştirdiği ziyaret kapsamında Kathimerini gazetesine açıklamalarda bulundu. Rubio, Türkiye’ye F-35 savaş uçağı satışıyla ilgili soruları yanıtlarken, Washington yönetiminin konuya yaklaşımını iki temel unsur üzerinden değerlendirdi. Türkiye’nin NATO üyesi olduğunu hatırlatan Rubio, ABD Başkanı Donald Trump’ın mümkün olması halinde Türkiye’ye F-35 satışının gerçekleştirilmesini istediğini belirtti. Türkiye’nin uçakların bir kısmı için ödeme yaptığını da vurgulayan Rubio, teslimat sürecinin önünde yasal engeller bulunduğuna dikkat çekti. Rubio, Türkiye’nin ödediği ve hazır durumda bulunan iki uçağa ilişkin değerlendirmesinde, “Açık ki bu uçaklar teslim edilmeden yıllar yıllar uzakta ama zaten ödemesi yapılan iki tane (hazır) var fakat ABD Kongresinden geçmiş bir yasa da var” ifadelerini kullandı. ABD Dışişleri Bakanı’nın açıklamaları, Türkiye’nin F-35 programına ilişkin sürecin yalnızca siyasi iradeye değil, ABD mevzuatında yer alan kısıtlamalara da bağlı olduğunu ortaya koydu.
Rubio: Sorun çözülmüş değil
Rubio, ABD Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası’nın F-35 satışına ilişkin son derece katı şartlar içerdiğini belirtti. Söz konusu şartlar yerine getirilmeden Türkiye’ye savaş uçaklarının teslim edilemeyeceğini ifade eden Rubio, bu durumun Türk tarafına da iletildiğini kaydetti. Türkiye’nin çözüm arayışında olduğunu düşündüğünü belirten Rubio, sorunun temelinde S-400 hava savunma sisteminin bulunduğunu vurguladı. Rubio, konuya ilişkin açıklamasında, “Bunun farkındalar, sanırım bunun için çözüm arıyorlar. Konu, S-400 sistemiyle ilgili. Dolayısıyla şu an itibarıyla bu sorun çözülmedi ve yasal olarak bu sorun çözülene kadar bu teslimatı gerçekleştiremeyiz” dedi. Sorunun farklı seçeneklerle çözülebileceğini ancak mevcut durumda henüz bir uzlaşmaya varılmadığını belirten Rubio, Türkiye’ye F-35 teslimatının önündeki yasal engellerin devam ettiğini dile getirdi.
