Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu’nda 4 Haziran 2020 tarihinde CHP İstanbul Milletvekili Enis Berberoğlu ile HDP Hakkari Milletvekili Leyla Güven ve HDP Diyarbakır Milletvekili Musa Farisoğulları’nın milletvekillikleri, haklarında kesinleşen yargı kararlarının Genel Kurul’da okunmasıyla düşürülmüştü. Kararın ardından Leyla Güven ve Musa Farisoğulları gözaltına alınarak tutuklanırken, HDP yaşananları siyasi bir darbe olarak nitelendirerek sert tepki göstermişti.
Bu gelişmelerin ardından HDP Merkez Yürütme Kurulu (MYK), milletvekilliklerinin düşürülmesini protesto etmek amacıyla “Darbeye Karşı Demokrasi Yürüyüşü” düzenleme kararı almıştı. Planlamaya göre yürüyüşün; HDP eski Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş’ın tutuklu bulunduğu Edirne ile Leyla Güven’in milletvekili seçildiği Hakkari’den 15 Haziran’da iki koldan başlatılması ve 20 Haziran’da Ankara’da sonlandırılması öngörülmüştü.
Valiliklerden kapsamlı yasak kararları
HDP’nin yürüyüş kararını duyurmasının ardından güzergâh üzerindeki çeşitli kentlerin valilikleri peş peşe yasaklama kararları aldı. Edirne, Hakkari ve Kırklareli başta olmak üzere birçok ilde eylem ve etkinliklere kısıtlamalar getirildi. Kırklareli Valiliği İl Umumi Hıfzıssıhha Kurulu, 12 Haziran 2020 tarihinde COVID-19 salgınını gerekçe göstererek il genelinde veya başka illerde düzenlenecek eylemlere katılmak üzere Kırklareli’nden hareket edecek, ilden geçecek ya da ile gelecek grup ve kişilere izin verilmeyeceğini duyurdu. Valilik, aynı gün aldığı ikinci bir kararla da 14-20 Haziran tarihleri arasında il genelindeki tüm toplantı, gösteri yürüyüşü, açık hava toplantısı, miting ve oturma eylemlerini yasakladı.
Yasak kararlarının ardından HDP, idari işlemin iptali ve yürütmenin durdurulması istemiyle idare mahkemesine başvuruda bulundu. Edirne İdare Mahkemesi, COVID-19 salgınının yayılmasını önleyici bir tedavinin bulunmamasını gerekçe göstererek idarenin kararında hukuka aykırılık bulunmadığına hükmetti ve yürütmenin durdurulması talebini reddetti. İstanbul Bölge İdare Mahkemesi 10'uncu İdari Dava Dairesi’nin de 18 Mayıs 2022’de istinaf başvurusunu kesin olarak reddetmesi üzerine HDP, 13 Temmuz 2022’de Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulundu.
AYM: Kararın kanuni dayanağı yok
Başvuruyu inceleyen Anayasa Mahkemesi, daha önce verdiği HDP kararlarına atıfta bulunarak 2911 sayılı Kanun’un 17’nci maddesinin yalnızca belirli bir toplantının ertelenmesine ya da yasaklanmasına imkân tanıdığını, bunun için de "suç işleneceğine dair açık ve yakın bir tehlikenin" şart olduğunu belirtti. Somut olayda ise idarenin böyle somut bir tehlikeye ilişkin herhangi bir değerlendirme yapmadığına dikkat çekildi.
Yüksek Mahkeme, 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 27 ve 72’nci maddelerinin de il genelindeki bütün toplantı ve gösterileri yasaklama yetkisi vermediğini vurguladı. Söz konusu hükümlerin genel nitelikte yetkilendirme hükümleri olduğunu belirten AYM, temel hak ve özgürlükleri sınırlandıran belirli bir müdahaleye doğrudan kanuni dayanak oluşturamayacağının altını çizdi. Anayasa’nın 13’üncü maddesine göre temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlandırılabileceğini hatırlatan mahkeme, salgın hastalıkların önlenmesi gerekçesiyle bütün etkinliklerin toptan yasaklanmasına imkân veren açık bir yasal düzenlemenin bulunmadığına işaret etti. İdarenin aldığı yasaklama kararının Anayasa’nın öngördüğü "kanunilik" ölçütünü karşılamadığı sonucuna varıldı.
Hak ihlali ve tazminat kararı
Başvuruyu karara bağlayan Anayasa Mahkemesi, bir üyenin karşıoyuyla Anayasa’nın 34’üncü maddesinde güvence altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine oy çokluğuyla hükmetti. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmadığına karar veren AYM, HDP’ye 50 bin TL manevi tazminat ödenmesini kararlaştırdı.
